Khởi đầu cho đào tạo cán bộ Việt Nam tại Nga

Năm 1923 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam khi Nguyễn Ái Quốc lần đầu đặt chân đến Matxcơva. Ngay từ những ngày đầu tại Liên Xô, Người đã xác định rõ một nhiệm vụ chiến lược: đào tạo đội ngũ cán bộ chính trị cho công cuộc giải phóng dân tộc.

Trong các bài phát biểu tại Đại hội Quốc tế Cộng sản và trong nhiều thư từ gửi lãnh đạo Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc nhấn mạnh đến việc cần cử thanh niên các nước thuộc địa, trong đó có Việt Nam, sang học tập tại Nga. Đặc biệt, Người đánh giá cao vai trò của Đại học Cộng sản của những người lao động phương Đông (KUTV) – nơi “đang làm một công việc vĩ đại, đoàn kết tất cả các lực lượng trẻ, năng động, tài năng của các nước thuộc địa”, theo như bài viết Người đăng trên tạp chí “La Vie Ouvrière” năm 1924.

KUTV – cái nôi đào tạo cán bộ cách mạng cho phương Đông

Trường KUTV được thành lập vào năm 1921, ban đầu chủ yếu đào tạo cán bộ cho các khu tự trị của Liên Xô. Đến cuối năm 1922, trường mở rộng tiếp nhận học viên quốc tế, trở thành trung tâm đào tạo cán bộ cách mạng đầu tiên dành cho người nước ngoài.

Trường giảng dạy bằng nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Nga, tiếng Trung, tiếng Nhật, tiếng Thổ Nhĩ Kỳ... Học viên Việt Nam theo học tại đây được phân thành các khóa ngắn hạn (1-1,5 năm) hoặc dài hạn (3-4 năm), tùy thuộc vào trình độ và vai trò trong phong trào cách mạng. Không chỉ tiếp nhận Đảng viên, trường còn đào tạo những người có hoạt động tích cực trong phong trào dù chưa vào Đảng hoặc thậm chí chưa biết chữ.

Số lượng học viên tăng nhanh đến mức, năm 1936, Quốc tế Cộng sản quyết định tách bộ phận đào tạo nước ngoài ra khỏi KUTV, thành lập Viện nghiên cứu các vấn đề dân tộc và thuộc địa. Dù tồn tại chưa đầy ba năm, hệ thống này đã đào tạo nên nhiều cán bộ ưu tú của cách mạng Việt Nam và các nước khác.

Bên cạnh KUTV, hệ thống giáo dục cách mạng quốc tế còn có nhiều cơ sở đào tạo đặc biệt khác. Trong đó, nổi bật là Trường Quốc tế Lênin, thành lập năm 1928 từ các khóa học Lênin Quốc tế. Trường này chủ yếu dành cho cán bộ cấp cao của các Đảng Cộng sản châu Âu và châu Mỹ, yêu cầu học viên phải có kinh nghiệm lãnh đạo và thành thạo ít nhất một ngôn ngữ châu Âu.

Ngoài ra, còn có các trường đào tạo quân sự như Trường Không quân Borisoglebsk – nơi mà học viên Lê Hồng Phong từng theo học. Học viên tại đây được đào tạo bài bản về chiến thuật du kích, kỹ năng truyền tin, ngôn ngữ và địa lý chính trị của các nước thuộc địa mà họ sẽ hoạt động trong tương lai.

Những hành trình vượt trùng dương đến với Matxcơva

Những năm 1920-1930, việc đến Nga học tập là hành trình dài và phức tạp, không chỉ về địa lý mà còn về an ninh. Theo đề xuất của Hồ Chí Minh được Ban chấp hành Quốc tế Cộng sản chấp thuận, học viên Việt Nam đến Nga bằng hai hướng chính: từ Trung Quốc và châu Âu.

Tuyến đường châu Á: Học viên từ Trung Quốc, thường là những cán bộ hoạt động tại Quảng Châu hoặc Thượng Hải, sẽ đi tàu thủy đến Vladivostok rồi tiếp tục bằng tàu hỏa theo tuyến đường sắt xuyên Siberia đến Matxcơva.

Tuyến đường châu Âu: Những người hoạt động tại Pháp sẽ khởi hành từ Paris, đi tàu đến Đức xin visa, rồi tiếp tục đến Leningrad (nay là Saint Petersburg) bằng tàu thủy hoặc đi đường bộ qua Ba Lan đến Nga. Để tránh bị theo dõi, họ thường dùng hộ chiếu Trung Quốc giả, với danh nghĩa là công dân Trung Quốc về nước qua đường Nga.

Chi phí đi lại, ăn ở và trang phục cho học viên được Quốc tế Cộng sản chi trả. Năm 1925, theo tài liệu còn lưu lại, một học viên đến từ Pháp được cấp 125 rúp vàng, trong khi người đến từ Trung Quốc được cấp đến 250 rúp – phản ánh độ dài và khó khăn của hành trình.

Sau khi kết thúc khóa học, các học viên thường quay về Việt Nam qua châu Âu, tiếp tục hoạt động cách mạng. Ví dụ như Nguyễn Thị Minh Khai và Hoàng Văn Nọn đã rời Matxcơva qua Đức, Pháp, Ý rồi vượt Địa Trung Hải, đi qua Singapore về đến Sài Gòn.

Dù hành trình đầy gian nan, họ đã mang theo từ Nga không chỉ kiến thức mà còn tinh thần cách mạng quốc tế, trở thành những cán bộ cốt cán của Đảng, góp phần làm nên thành công của cách mạng Việt Nam sau này.

Ý nghĩa lịch sử và di sản còn lại

Câu chuyện về những học viên Việt Nam đầu tiên tại Nga không chỉ là một phần của lịch sử cách mạng, mà còn là nền móng cho mối quan hệ giáo dục sâu rộng giữa Việt Nam và Liên bang Nga ngày nay. Từ những lớp đào tạo bí mật của Quốc tế Cộng sản, quan hệ giáo dục giữa hai nước đã phát triển qua các chương trình học bổng chính phủ Nga, học bổng hiệp định, và hàng loạt cơ hội du học Nga mở ra cho sinh viên Việt Nam.

Hiện nay, tiếng Nga vẫn là ngôn ngữ được giảng dạy tại nhiều trường đại học lớn ở Việt Nam. Các ngành đào tạo tại Nga như kỹ thuật, y khoa, năng lượng, quốc phòng... tiếp tục thu hút đông đảo sinh viên Việt Nam theo học nhờ chất lượng đào tạo và giá trị của các chương trình học bổng Nga.

Một thế kỷ đã trôi qua, nhưng ánh sáng từ những lớp học cách mạng ở Matxcơva vẫn còn vang vọng. Hành trình đi học của những chiến sĩ năm xưa là minh chứng rõ ràng cho vai trò then chốt của giáo dục trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và phát triển đất nước.

Hôm nay, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, lịch sử ấy cần được ghi nhớ và phát huy, như một phần trong chiến lược thúc đẩy hợp tác giáo dục Việt – Nga, đặc biệt là thông qua các chương trình du học Nga, học bổng chính phủ, và các nỗ lực học tiếng Nga trong thế hệ trẻ Việt Nam.