Hành trình của du học sinh Việt Nam đầu tiên tại Matxcơva

Gần một thế kỷ trước, trong bối cảnh phong trào cách mạng Việt Nam còn non trẻ, những thanh niên ưu tú đã âm thầm lên đường sang Liên Xô (nay là Nga) để học tập và chuẩn bị cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Họ chính là những người Việt Nam đầu tiên được đào tạo bài bản tại Matxcơva – trung tâm đào tạo cách mạng của Quốc tế Cộng sản.

Không phải ai cũng biết rằng ngay từ những năm 1920-1930, trước cả khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, các cán bộ cách mạng Việt Nam đã được cử sang Nga theo đề nghị của Nguyễn Ái Quốc. Đây là những tiền thân của các thế hệ du học sinh Việt tại Nga sau này, dù họ từng học tập trong điều kiện vô cùng đặc biệt và nghiêm ngặt.

Một quá trình đào tạo đầy bí mật

Do yêu cầu về an ninh chính trị lúc bấy giờ, những người Việt Nam được cử đi học tại Matxcơva không được sử dụng tên thật, không được mang theo giấy tờ tùy thân và cũng không được phép thông báo với gia đình về hành trình của mình. Họ bị yêu cầu nộp lại hộ chiếu, giấy tờ và được cấp danh tính hoàn toàn mới – bao gồm tên họ Nga, Pháp, thậm chí là Anh hay Thụy Điển.

Lê Hồng Phong từng mang tên Litvinov, Nguyễn Văn Dân là Bulin, còn Hà Huy Tập được gọi là Sinichkin. Có người còn lấy tên người Pháp như Lumiere (Nguyễn Hữu Dương) hay Barro (Trần Minh Đức). Tất cả đều trở thành những học viên ẩn danh trong hệ thống đào tạo của Trường Đại học Cộng sản của những người lao động phương Đông (KUTV) – nơi nổi tiếng đào tạo cán bộ cách mạng cho các nước thuộc địa.

Nhiều tài liệu ghi nhận rằng Nguyễn Ái Quốc chính là người đặt nền móng cho quá trình đưa thanh niên Việt Nam sang Nga học tập. Tuy chưa có bằng chứng xác thực việc Người từng học chính thức tại KUTV, nhưng theo một số nhà nghiên cứu, Nguyễn Ái Quốc có thể đã dự thính một số lớp học chính trị trong chuyến công tác đầu tiên đến Matxcơva giai đoạn 1923–1924.
Trong số những người Việt Nam được xác nhận từng học tại KUTV, hai cái tên đầu tiên được biết đến là Nguyễn Thế Rục và Nguyễn Thế Vinh – nhập học vào tháng 12 năm 1925 dưới những danh tính khác lạ: Fonshon và Tap Hee Hen. Danh sách này về sau được bổ sung thêm nhiều nhân vật quan trọng khác trong lịch sử cách mạng Việt Nam.

Theo công trình nghiên cứu của Tiến sĩ Anatoly Sokolov – một chuyên gia Việt Nam học người Nga – hiện có ít nhất 54 người Việt Nam được xác nhận đã từng học tập tại các trường của Quốc tế Cộng sản ở Matxcơva trong giai đoạn từ 1920 đến 1930. Ngoài ra, còn 3 người khác được ghi nhận đã sang tới Nga nhưng không được nhập học vì lý do sức khỏe.

Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng con số thực tế có thể lớn hơn, bởi không ít học viên sử dụng từ 2–3 tên khác nhau trong suốt quá trình học tập, chưa kể đến việc tài liệu lưu trữ thời kỳ đó không đầy đủ hoặc vẫn nằm trong danh mục bảo mật.

Những con số chưa trọn vẹn nhưng đầy giá trị

Dù trải qua gần một thế kỷ, hành trình học tập đầu tiên của các cán bộ Việt Nam tại Matxcơva vẫn mang tính biểu tượng lớn lao trong quan hệ hợp tác giáo dục giữa hai nước. Từ những học viên bí mật đầu tiên, mối quan hệ này dần được chính thức hóa và phát triển mạnh mẽ qua các chương trình học bổng chính phủ Nga, học bổng hiệp định, và các chương trình du học Nga dành cho sinh viên Việt Nam sau năm 1954.

Tính đến nay, hàng chục nghìn sinh viên Việt Nam đã học tập và nghiên cứu tại các trường đại học hàng đầu của Nga – từ Moskva, Saint Petersburg cho đến các vùng Viễn Đông. Ngôn ngữ tiếng Nga từng được xem là cầu nối quan trọng giữa hai nền giáo dục, và đến hôm nay vẫn giữ vai trò chủ chốt trong nhiều lĩnh vực chuyên môn như kỹ thuật, dầu khí, hàng không, y tế và quốc phòng.

Lịch sử du học Việt – Nga không chỉ là những con số hay sự kiện, mà là câu chuyện của những con người đặt nền móng cho mối quan hệ giáo dục – chính trị lâu dài. Câu chuyện về những học viên bí mật ở Matxcơva cách đây gần 100 năm là một minh chứng sống động cho sự gắn bó bền chặt giữa hai dân tộc, trong đó giáo dục và đào tạo luôn là một trong những trụ cột trung tâm.

Trong bối cảnh mới, khi nhu cầu hợp tác quốc tế ngày càng mở rộng, những chương trình như học bổng Nga, học bổng chính phủ, học bổng hiệp định không chỉ tiếp nối truyền thống, mà còn tạo điều kiện để thế hệ trẻ Việt Nam học hỏi những thành tựu mới nhất của nước bạn – từ công nghệ, khoa học, đến văn hóa.