Lê Đức Mẫn: Nhà giáo ưu tú, dịch giả tiếng Nga và thi sĩ tâm hồn

Người thầy mẫu mực gieo tình yêu tiếng Nga

Trong cộng đồng những người học và giảng dạy tiếng Nga tại Việt Nam, hiếm có ai không biết đến Nhà giáo ưu tú, nhà thơ, dịch giả Lê Đức Mẫn. Suốt hơn ba thập kỷ giảng dạy tại Khoa tiếng Nga, Trường Đại học Hà Nội (tiền thân là Trường Đại học Ngoại ngữ Hà Nội), thầy Mẫn không chỉ là người thầy, mà còn là nguồn cảm hứng cho biết bao thế hệ sinh viên lựa chọn con đường du học Nga, học bổng chính phủ, học bổng hiệp định.

Sinh năm 1941 tại Hà Nam, ngay từ nhỏ ông đã sớm thể hiện niềm đam mê với ngôn ngữ và văn chương. Sau khi tốt nghiệp khóa đào tạo tiếng Nga đầu tiên tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ông bắt đầu sự nghiệp giảng dạy tại Trường Đại học Ngoại ngữ từ năm 1966, và gắn bó đến tận năm 2002.

Tại đây, ông là người đã trực tiếp đào tạo và dẫn dắt nhiều thế hệ sinh viên học tiếng Nga, không ít người sau này đã trở thành giảng viên, cán bộ ngoại giao, dịch giả hay nhà nghiên cứu. Sự tận tâm và tấm lòng yêu nghề của ông thể hiện rõ qua từng giờ giảng, từng bài kiểm tra được chuẩn bị cẩn thận, và đặc biệt là qua những vần thơ ông viết dành riêng cho học trò.
 

Lặng thầm truyền lửa qua từng trang thơ

Nếu có điều gì khiến học trò nhớ mãi về thầy Mẫn, thì đó chính là những bài thơ đong đầy tình cảm mà ông thường tặng trong các dịp lễ tốt nghiệp, chia tay lớp học hay những buổi gặp mặt cựu sinh viên. Thơ ông dung dị, sâu sắc, như một lời nhắn nhủ đầy yêu thương của người cha với con, người thầy với trò.

Có những vần thơ đã đi sâu vào lòng người, khiến bao thế hệ học trò xúc động, thậm chí rơi nước mắt khi đọc lại:
“Tấm bằng này chỉ viết có tên em/ Tên thầy và đằng sau không ai nhìn rõ chữ…”
Hay:
“Thầy cũng hoá thân mỗi giờ mỗi phút/ Thành một phần tâm thức của từng em…”

Đó là thứ thơ không phô trương mà ấm áp, thấm đẫm tinh thần giáo dục nhân văn, góp phần bồi đắp cho học trò tình yêu với tiếng Nga, tiếng mẹ đẻ và cả với văn hóa đọc – điều đang dần mai một trong xã hội hiện đại.

Một dịch giả gắn bó trọn đời với văn học Nga

Không chỉ là người thầy, Lê Đức Mẫn còn là một dịch giả tiếng Nga nổi bật, đặc biệt trong lĩnh vực văn học. Dù không được đào tạo bài bản ở nước ngoài, ông vẫn miệt mài tự học, nghiên cứu và dịch thuật, với quan niệm: “Tình yêu sinh ra phương pháp làm việc. Phương pháp dẫn đến kết quả.”

Từ đầu những năm 1970, ông đã nổi danh với bản dịch “Những người thích đùa” của Azit Nexin (dịch từ bản tiếng Nga), được tái bản nhiều lần. Từ đó đến nay, ông đã dịch hơn 40 tác phẩm văn học Nga, bao gồm cả thơ và văn xuôi, trong đó có những tên tuổi lớn như Pushkin, Lermontov, Boris Vasilyev, Nikolai Leskov… Ông từng là Trưởng bộ môn Dịch, Khoa tiếng Nga, và là một trong những trụ cột của Trung tâm Dịch thuật tại Trường Đại học Hà Nội.

Năm 2017, ông được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải Dịch thuật với tác phẩm “Khổ vì trí tuệ” của Aleksandr Griboedov – bản dịch thơ dài hơn 5.000 câu cho thấy khả năng chuyển ngữ tinh tế và sâu sắc hiếm có.

Nhà thơ say mê chữ nghĩa từ thuở thiếu thời

Sinh ra trong một gia đình nhà nho, ông Lê Đức Mẫn đã tiếp xúc với thơ ca từ thuở bé. Năm 11 tuổi, ông bắt đầu làm thơ Đường luật. Thơ đến với ông một cách tự nhiên, như tiếng gọi từ tâm hồn. Suốt cuộc đời, ông vẫn luôn dành một khoảng thời gian yên tĩnh cho thơ, xem đó như điểm tựa tinh thần, nơi ông được sống thật với mình.

Trong những năm tháng làm nghề, ông thường xuyên kết hợp thơ ca vào giảng dạy tiếng Nga – một cách sáng tạo để khơi gợi cảm xúc và giúp sinh viên yêu hơn môn học tưởng như khô khan này. Với ông, ngôn ngữ không chỉ là công cụ truyền đạt, mà còn là nghệ thuật sống, là “chất liệu tạo nên một con người tử tế và có chiều sâu”.

Góp phần vun đắp tình hữu nghị Việt – Nga

Không chỉ dừng lại ở giảng dạy và dịch thuật, Lê Đức Mẫn còn tích cực tham gia các hoạt động quảng bá văn học, văn hóa Nga tại Việt Nam. Ông hiện là Phó giám đốc Quỹ hỗ trợ quảng bá văn học Việt Nam – Nga và tiếp tục tham gia các dự án dịch thuật lớn giữa hai quốc gia.

Năm 2021, ông cùng hai dịch giả Việt Nam khác được Đại sứ quán Kazakhstan tại Việt Nam vinh danh vì những đóng góp trong việc giới thiệu tác phẩm văn học của nhà thơ Abai đến bạn đọc Việt. Đây là một minh chứng rõ rệt cho ảnh hưởng tích cực mà ông tạo dựng được qua nhiều thập kỷ âm thầm cống hiến.

Một cuộc đời cống hiến không ngơi nghỉ

Ở tuổi 80, ông vẫn dịch sách, làm thơ, giảng dạy và tham gia các sự kiện giáo dục, văn hóa về Nga và tiếng Nga. Sự cần mẫn, tinh thần học hỏi không ngừng nghỉ của ông là bài học sống động cho thế hệ trẻ – những ai đang có ý định học tiếng Nga, du học Nga hoặc theo đuổi con đường học thuật và giáo dục.

Lê Đức Mẫn không chỉ là hình ảnh người thầy giản dị, uyên bác mà còn là biểu tượng của một trí thức tận tụy, coi ngôn ngữ là sứ mệnh, là con đường để kết nối các thế hệ, các dân tộc và tâm hồn con người.

Trong thời đại mà công nghệ và ngôn ngữ nhanh chóng thay đổi, những con người như ông vẫn là cột mốc giá trị để chúng ta tìm lại cốt lõi của nghề giáo – sự tử tế, tình yêu và lòng kiên trì. Và ở đó, tiếng Nga – một ngôn ngữ từng vang vọng trong các giảng đường Việt Nam – tiếp tục được giữ lửa, truyền lại qua từng thế hệ học trò.