Làn sóng rút lui chưa từng có của giới khoa học Nga

Hơn 50.000 nhà khoa học đã rời khỏi hệ thống nghiên cứu Nga trong giai đoạn 5 năm qua. Đây là con số được chính Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học Nga (RAS), ông Valentin Parmon, công bố trong một hội nghị ngày 18/5. Ông khẳng định đây là "tình trạng chỉ xảy ra ở Nga" và cảnh báo điều này đang làm suy giảm nghiêm trọng năng lực tự chủ công nghệ của đất nước.

Trong bối cảnh toàn cầu cạnh tranh khốc liệt về khoa học và đổi mới sáng tạo, mất mát nguồn nhân lực có chất lượng cao là mối đe dọa trực tiếp tới tiềm lực công nghệ quốc gia – nhất là với một quốc gia có truyền thống mạnh về khoa học như Nga. "Chúng ta đang thiếu những con người đủ khả năng để đưa Nga tiến vào tương lai công nghệ," ông Parmon nhấn mạnh.

Nguy cơ từ sự bất an trong nghiên cứu khoa học

Thách thức đối với các nhà khoa học Nga không chỉ đến từ nguồn lực hạn chế mà còn từ những vụ án hình sự nhắm vào chính giới nghiên cứu. Một lá thư ngỏ từ các nhà khoa học thuộc Viện Cơ học Lý thuyết và Ứng dụng (thuộc RAS khu vực Siberia) đã gióng lên hồi chuông báo động: nhiều nhà nghiên cứu cảm thấy bất an khi làm việc, bởi "bất kỳ bài báo hay báo cáo nào cũng có thể bị coi là hành vi phản quốc".

Lá thư được công bố sau khi ba nhà khoa học – Anatoly Maslov, Alexander Shiplyuk và Valery Zvegintsev – bị bắt vì cáo buộc tiết lộ thông tin nhạy cảm liên quan đến công nghệ siêu vượt âm. Họ từng trình bày kết quả nghiên cứu tại hội thảo ở Pháp và đồng tác giả một chương sách xuất bản năm 2016, được cho là có nội dung liên quan đến công nghệ vũ khí tiên tiến.

Không khí nghi ngại lan rộng trong giới nghiên cứu khiến nhiều sinh viên xuất sắc và nhà khoa học trẻ từ chối làm việc trong môi trường bị giám sát khắt khe. Theo các nhà khoa học tại Siberia, hiện tượng “né tránh nghiên cứu” đang dẫn tới tình trạng đóng cửa hàng loạt nhóm nghiên cứu trọng điểm – bao gồm cả những lĩnh vực có thể đặt nền móng cho ngành hàng không vũ trụ Nga trong tương lai.

Tình trạng này không chỉ tác động tới nội bộ nước Nga mà còn ảnh hưởng đến hình ảnh và niềm tin đối với hệ thống giáo dục – nghiên cứu của quốc gia này trên bình diện quốc tế, trong đó có cả lĩnh vực du học Nga, học bổng chính phủ Nga, học bổng hiệp định và các chương trình liên kết đào tạo song phương.

Sụt giảm nghiêm trọng lực lượng nghiên cứu trẻ

Thống kê từ Đại học Quốc gia Moskva cho thấy, số nhà khoa học Nga dưới 30 tuổi đã giảm 25% trong vòng 10 năm. Năm 2010, có hơn 71.000 nhà khoa học trẻ, trong đó 4.350 người có học vị. Đến năm 2021, con số này giảm xuống chỉ còn 53.000 người, với chưa đầy 1.800 người có học vị.

Cùng thời điểm, tổng số nhà nghiên cứu trong cả nước chỉ còn khoảng 340.000 người – mức thấp nhất kể từ sau thời kỳ Liên Xô. Trước đó, vào đầu thập niên 1990, Nga sở hữu lực lượng nghiên cứu hùng hậu lên đến gần 1 triệu người – đứng đầu thế giới. Tuy nhiên, từ năm 2014 đến 2021, lực lượng này đã giảm thêm hơn 76.000 người, tương đương mức suy giảm 10,5%.

Trong bối cảnh toàn cầu đẩy mạnh đầu tư cho khoa học công nghệ và giáo dục – đặc biệt là ở các quốc gia có ảnh hưởng như Mỹ, Trung Quốc, Đức hay Hàn Quốc – sự suy yếu của Nga trong lĩnh vực này đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về khả năng duy trì vị thế công nghệ trong dài hạn.

Đối với sinh viên và học viên quốc tế, đặc biệt là từ Việt Nam – nơi từng có truyền thống học tập và nghiên cứu tại Nga – thực trạng hiện nay có thể ảnh hưởng đến kỳ vọng về học bổng Nga, các chương trình học bổng hiệp định, học bổng chính phủ cũng như việc học tiếng Nga để du học và làm việc tại nước này.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cũng cho rằng đây chính là thời điểm quan trọng để Nga nhìn lại và cải cách chính sách giáo dục – khoa học theo hướng cởi mở, minh bạch và khuyến khích đổi mới. Trong đó, việc thu hút sinh viên quốc tế, cải thiện điều kiện học tập – nghiên cứu, đồng thời khôi phục niềm tin trong cộng đồng khoa học là những bước đi không thể thiếu.

Nga đang ở ngã rẽ phát triển khoa học công nghệ

Việc hơn 50.000 nhà khoa học rời khỏi hệ thống trong vòng 5 năm không chỉ là vấn đề về số lượng, mà là cảnh báo nghiêm trọng về chất lượng và tính bền vững của hệ sinh thái khoa học – công nghệ Nga. Để lấy lại vị thế vốn có, nước Nga cần mạnh tay đầu tư trở lại vào khoa học, đồng thời xây dựng môi trường học thuật tin cậy, lành mạnh – nơi mà nhà khoa học có thể yên tâm cống hiến.

Với Việt Nam, nơi đang duy trì mối quan hệ học thuật chặt chẽ với Nga thông qua các chương trình học bổng chính phủ, học bổng hiệp định, cũng như các cơ hội du học Nga trong lĩnh vực kỹ thuật, hàng không vũ trụ, công nghệ thông tin, khoa học cơ bản…, việc theo dõi sát sao biến động trong hệ thống nghiên cứu của Nga là cần thiết. Đây sẽ là yếu tố quan trọng định hướng cho chiến lược lựa chọn ngành học, trường học và lộ trình học tập tương lai của sinh viên Việt Nam tại Nga.